Di tích lịch sử Căn cứ Trung ương Cục miền Nam (Bao gồm cả Mặt trận và Chính phủ)

Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, khu căn cứ địa Bắc Tây Ninh đã từng được mệnh danh là “thánh địa” của cách mạng miền Nam, những người điều hành nguồn máy chiến tranh ở nước Mỹ trước kia đã từng gọi nơi đây là “nhà trắng và lầu 5 góc của Việt Cộng trong rừng rậm”. Khu căn cứ địa Bắc Tây Ninh là nơi đứng chân của các cơ quan lãnh đạo cao nhất của cách mạng miền Nam qua các thời kỳ như: Xứ uỷ Nam Bộ, Trung ương Cục miền Nam, Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam, Bộ Tư lệnh các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam Việt Nam và những đơn vị trực thuộc.

Ngày 23/01/1961, thực hiện chủ trương của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ ba (khóa III) quyết định thành lập Trung ương Cục miền Nam. Trung ương Cục miền Nam là một bộ phận của Ban Chấp hành Trung ương Đảng gồm một số ủy viên Trung ương được Trung ương Đảng cử ra và ủy nhiệm chỉ đạo toàn bộ công tác của Đảng ở miền Nam.

Để lãnh đạo cuộc kháng chiến đến ngày toàn thắng (30/4/1975), từ năm 1961 đến 1975, Trung ương Cục miền Nam di chuyển nhiều nơi khoảng trên ba mươi lần, có tháng di chuyển hai ba lần. Thời kỳ đầu, Trung ương Cục chọn căn cứ Khu A, bao quát gồm Chiến khu Đ (Suối Nhung - Mã Đà - Chiến khu Đ) mở rộng lên phía Phước Long, Bình Long, Quảng Đức đứng giữa Trung Nam Bộ. Từ giữa năm 1962 - 1966, căn cứ đóng tại Núi Đất, huyện Tân Biên, tỉnh Tây Ninh. Khoảng từ năm 1967 - 1969, căn cứ Trung ương Cục đóng ở khu vực Rùm Đuôn, Kà Tum, Tân Biên, Tây Ninh. Khoảng từ năm 1970 - 1971, sau khi thỏa thuận với cách mạng Campuchia, căn cứ chuyển sang vùng Phum Tộ (Campuchia). Sau chiến thắng Nguyễn Huệ, đầu năm 1973 căn cứ Trung ương Cục chuyển về Rùm Đuôn, huyện Tân Biên, tỉnh Tây Ninh (căn cứ được phục chế hiện nay).

Trong 15 năm (1961-1975), Trung ương Cục miền Nam đã tiến hành 16 Hội nghị toàn thể để đánh giá, bàn bạc, ban hành các văn bản lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng. Căn cứ Trung ương Cục đã trở thành trung tâm đầu não chỉ đạo chiến tranh nhân dân cách mạng miền Nam. Nhiều chủ trương, quyết sách của Đảng và Bác Hồ đã được triển khai cụ thể hóa từ trung tâm này để lan rộng ra toàn chiến trường miền Nam. Dưới sự chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Trung ương Cục miền Nam đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ lịch sử của mình, lãnh đạo thành công cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Khu di tích Căn cứ Trung ương Cục miền Nam được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia tại Quyết định số 839-QĐ, ngày 31/8/1990.

Ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 548/QĐ-TTg về việc xếp hạng khu di tích quốc gia Căn cứ Trung ương Cục miền Nam là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.

Hiện nay, khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Căn cứ Trung ương Cục miền Nam gồm 3 phân khu: Căn cứ Trung ương Cục miền Nam; Căn cứ Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam và Căn cứ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam.